Het verouderingsproces: De redenen waarom jij ouder wordt
arrow_drop_up arrow_drop_down
De 8 kenmerken van veroudering

Het verouderingsproces: De redenen waarom jij ouder wordt

Het verouderingsproces is één van de weinige dingen waaraan de mens nog niet geheel weet te ontkomen. Op de gekste manieren doen we een poging om ouder worden tegen te gaan. Hierbij proberen we er minder oud uit te zien aan de hand van cosmetica en plastische chirurgie. Ook doen velen een poging om het proces van ouder worden van binnenuit te remmen. Denk hierbij aan stamceltransplantaties of eenvoudigere methoden als autofagie vasten. Om veroudering effectief tegen te gaan, moet je natuurlijk eerst weten wat het precies inhoudt. Laten we daar eens naar gaan kijken!

De gevolgen van het verouderingsproces

Wat zijn de eerste kenmerken die bij jou opkomen als je het woord veroudering hoort? Waarschijnlijk denk je nu aan grijs haar, rimpels en een rollator. Als je nog even verder gaat, komen er mogelijk ook al een paar ouderdomsziekten in je op zoals Alzheimer (dementie), hart- en vaatziekten en osteoporose. Misschien denk je wel aan vermoeidheid en verlies van vitaliteit in het algemeen. Al deze antwoorden zijn in zekere zin correct en hebben een directe link met wat er onder het verouderingsproces wordt verstaan in de biomedische wetenschap.

Oudste vrouw nederland
Geertje Kuijntjes was in 1997 de oudste vrouw van Nederland met 114 jaar. 

De kenmerken van veroudering: Verminderde werking op celniveau

In 2013 werd er een baanbrekend onderzoek gepubliceerd genaamd: The Hallmarks of Aging (C. López-Otín et al.). Hierin stelt men dat de reden voor veroudering wordt veroorzaakt door 9 mechanismen op celniveau die hun functie verliezen. Deze verschillende mechanismen liggen aan de basis van een heleboel lichamelijke processen. Om deze reden leidt het functieverlies op de 9 gebieden tot een kettingreactie aan negatieve gevolgen voor de gezondheid. Uiteraard zijn de bekende ouderdomsziekten ook te koppelen aan deze mechanismen. (1)

verouderingsproces kenmerken
Dit is een overzicht van de 9 kenmerken van veroudering uit The Hallmarks of Aging. (1)

Verdeling van de kenmerken van ouderdom

De 9 kenmerken van ouderdom zijn op verschillende manieren met elkaar te verbinden. Zo kan de ene bijdragen aan het ontstaan van de ander. Om deze reden zijn de kenmerken in 3 groepen verdeeld.
kenmerken veroudering categorieën
De 3 categorieën binnen kenmerken van veroudering. (1)

De Primaire kenmerken van veroudering

Deze kenmerken zetten het begin van verandering in gang. Ze kunnen op den duur ook leiden tot het optreden van de andere hallmarks. Wanneer de primaire dysfuncties optreden hebben ze altijd een negatieve uitwerking op het functioneren van de cel en cellulaire processen. 

Genomische instabiliteit

Ons DNA wordt constant beschadigd door zowel invloeden van buitenaf (straling, inspanning en stress) als processen binnen in de cel (reactieve zuurstofdeeltjes etc). Gelukkig zijn er talloze mechanismen om deze DNA schade weer ongedaan te maken. Helaas wordt er zo nu en dan een foutje gemaakt, waardoor schade niet of op de verkeerde manier hersteld wordt. Het resultaat is dat deze kleine foutjes zich in de loop van tijd opstapelen. Hoe ouder je wordt, hoe groter de kans dat er  schadelijke DNA fouten voorkomen in je genoom. DNA schade kan aan de basis staan van zo'n beetje elke ziekte die je kunt bedenken.

kenmerk veroudering dna schade
DNA is de blauwdruk van het leven en alle cellulaire processen. Wanneer schade zich hier ophoopt zijn verdere problemen onvermijdelijk.

Verkorting van telomeren

Telomeren zijn de uiteinden van onze chromosomen. Ze zorgen voor bescherming van het erfelijk materiaal op je chromosomen. Wanneer het DNA op je chromosomen wordt verdubbeld tijdens celdeling, verlies je elke keer een klein stukje van je telomeren. Hoe ouder je wordt, hoe korter je telomeren en hoe minder goed je chromosomen beschermd zijn. Door ongezonde leefstijl kan dit proces van verkorting versneld raken. Hierdoor ondervindt je mogelijk eerder de negatieve bijwerkingen van verkorte telomeren.

kenmerk veroudering verkorten telomeren
In deze afbeelding zie je hoe telomeren verkorten bij elke deling van de cel.

Epigenetische veranderingen

Epigenetica zegt iets over welke onderdelen van je DNA daadwerkelijk tot expressie komen. Om dit te reguleren vinden er constant talloze processen plaats. Denk bijvoorbeeld aan DNA-methylatie, waarbij methylgroepen op delen van het DNA worden geplaatst. Hierdoor zijn ze minder toegankelijk voor transcriptie, waardoor het betreffende DNA niet zal resulteren in de eiwitten waarvoor het codeert.

Tijdens het verouderingsproces worden alle epigenetische processen minder goed ondersteund. Hierdoor kunnen je cellen minder effectief reguleren welke genen er wel of niet tot expressie komen. Dit leidt tot inefficiënte cellen die een heleboel andere processen ook in de war kunnen gooien.

Verminderde Proteostasis 

Nadat een eiwit is geproduceerd, wordt het nog op allerlei manieren bewerkt. Dit proces wordt de posttranslationele modificatie genoemd. Hierin zorgt de cel ervoor dat het eiwit de juiste structuur en stabiliteit krijgt. Wanneer een eiwit zijn structuur verliest, kan het ook niet meer goed functioneren. Normaal gesproken is dat het moment waarop een eiwit gelabeld wordt, om vervolgens te worden afgebroken.

Als je ouder wordt verliest de cel zijn functie om goede eiwitten te produceren en slechte eiwitten op te ruimen. Het gevolg is een ophoping van slecht functionerende eiwitten, wat leidt tot ontsteking en andere vormen van schade. Ook deze schade staat weer aan de basis van een hoop andere problemen in de cel.

De Antagonistische kenmerken van veroudering

Dit is een categorie hallmarks dit tot op bepaalde hoogte goede eigenschappen heeft. Wanneer deze kenmerken te veel tot uitdrukking komen, gaan ze pas zorgen voor versnelde veroudering.

Veranderde waarneming van nutriënten

Onze stofwisseling bestaat uit een constante balans tussen opbouw (anabolisme) en afbraak (katabolisme). Deze verhouding wordt nauw gereguleerd door uitgebreide onderliggende mechanismen. Wanneer de balans tussen opbouw en afbraak te veel richting de kant van anabolisme gaat, lijkt dit bij te dragen aan versnelde veroudering. Een reden voor zo'n disbalans kan bijvoorbeeld komen door een mutatie in een signaaleiwit of receptor van de anabole mechanismen. Hierdoor krijgen anabole processen de overhand, waarbij cellulaire groei ontspoort. Het gevolg is dat er sneller schade optreedt. Schade die normaalgesproken in tijden van katabolisme hersteld zouden worden, maar hier komt de cel niet aan toe.

Wil je meer weten over de rol van het metabolisme in veroudering? Bekijk dan het artikel: Hoe vasten voor autofagie werkt.

Mitochondriale dysfunctie

Mitochondriën zijn de energiefabriekjes van je cellen. Wanneer deze hun functie verliezen, wordt de betreffende cel per definitie minder efficiënt. Redenen voor mitochondriale dysfunctie zijn:
  • Ophoping van schadelijke eiwitten
  • Vrijkomen van reactieve zuurstofschade
  • Te grote werkdruk door constant anabole toestand
  • Verlies integriteit van mitochondria door fouten in het DNA
Opvallend is dat al de genoemde redenen voor mitochondriale dysfunctie zijn terug te leiden op de eerste vier kenmerken van veroudering. 

Cellulaire senescentie

De cellen in ons lichaam blijven niet eeuwig doorgaan met delen. Er kan een moment aanbreken waarop een cel te veel schade heeft opgelopen of er niet genoeg bouwstoffen zijn om verder te gaan. De cel kiest er dan voor om ofwel geprogrammeerde celdood te ondergaan (apoptose), of in senescentie te gaan.

Je kunt senescentie zien als een soort van slapende toestand. De cel blijft bestaan, maar draagt niet meer volop bij aan cellulaire processen. Redenen om in senescentie te gaan zijn bijvoorbeeld verkorting van de telomeren of DNA-fouten. Hiermee voorkomt de cel dat het schade aan kan richten in zijn omgeving.

Als we ouder worden, kunnen senescente cellen zich opstapelen omdat ze niet meer worden opgeruimd. Het gevolg is dat ze nu juist meer schade veroorzaken, dan dat ze voorkomen met hun senescente staat. Daarom dragen deze cellen nu juist bij aan veroudering in plaats van dat ze het voorkomen.
verouderingsproces kenmerken senescentie
In de eerste fases van het leven draagt de mogelijkheid om cellen senescent te maken juist bij aan het behouden van goede cellulaire functie. Wanneer het lichaam deze cellen niet meer op kan ruimen door de primaire hallmarks van veroudering, dragen ze juist bij aan het verouderingsproces. (1)

De Integratieve kenmerken van veroudering

Deze groep kenmerken van veroudering ontstaat door een combinatie van primaire en antagonistische hallmarks. 

Uitputting van stamcellen

Er vindt constante afsterving plaats van cellen in je lichaam. Stamcellen zorgen dat hier weer nieuwe cellen voor in de plaats komen. Op een gegeven moment kunnen stamcellen uitputten. Dit is als ze al te veel hebben moeten delen om kapotte cellen te vervangen. Ook kan het zijn dat stamcellen zelf beschadigd raken door bijvoorbeeld één van de vier primaire kenmerken van veroudering. Als gevolg hiervan kunnen ze dode cellen niet meer effectief vervangen met nieuwe gezonde cellen. Het resultaat is verlies van functie van de betreffende weefsels. Dit kan zich op grote schaal uiten in:
  • Anemie
  • Osteoporose
  • Verlies van spiermassa
  • Afgenomen werking darmen

Veranderde communicatie tussen cellen

Tijdens veroudering verliezen cellen het vermogen om zuiver met elkaar te communiceren. De grootste oorzaak hiervoor is ontsteking. Ontsteking is het gevolg van toenemende ontstoken weefsels en een onvermogen van het immuunsysteem om hier mee te dealen. Uiteraard zijn dit ook weer de gevolgen van de primaire verouderingskenmerken.

Het resultaat is dat onze cellen minder gevoelig worden voor signalen van hormonen en andere signaalstoffen. Hierdoor is ons lichaam minder goed in staat om zijn processen nauwkeurig te reguleren. Directe gevolgen hiervan zijn:
  • Spierverlies door verlaagde gevoeligheid voor anabole signalen
  • Ondervoeding door verminderd hongergevoel
  • Verlies van reproductieve capaciteiten door afname voortplantingshormonen
  • Osteoporose door verminderde remodellering van botweefsel.

Ouder worden is een opstapeling van dysfuncties

Je ziet dus dat ouder worden niet op één specifieke oorzaak te herleiden is. Het gaat om een verzameling aan processen die mislopen op celniveau.

Zoals je nu weet, begint het verouderingsproces aan de hand van de 4 primaire kenmerken van veroudering. Om het optreden van deze 4 kenmerken uit te stellen, helpt het om je leefstijl aan te passen op basis van de volgende basale principes:
  • Voorkomen van ontsteking
  • Balans tussen anabolisme en katabolisme
  • De juiste lichaamsbeweging
  • Voldoende nutriënten in je dieet
  • Voorkomen van stress
Het valt nog niet altijd mee om al deze principes in je leefstijl te verwerken. Gelukkig leren we steeds meer over manieren om een duurzaam leven te bevorderen. Wil je hiervan op de hoogte blijven? Zorg dan dat je onze levensduur categorie in de gaten houdt.

Referenties

1. López-Otín, C., Blasco, M. A., Partridge, L., Serrano, M., & Kroemer, G. (2013). The hallmarks of aging. Cell, 153(6), 1194–1217. https://doi.org/10.1016/j.cell.2013.05.039
Reactie plaatsen
We maken gebruik van cookies!